N. 69-70 (2024): Architec-Tour. Memoria e invenzione nella costruzione del paesaggio europeo
Articoli

I viaggi degli architetti estoni nel periodo sovietico. Il caso di Mart Port

Gregor Taul
Estonian Academy of Arts
Biografia
FAM

Pubblicato 2025-12-02

Parole chiave

  • Estonia Sovietica,
  • Associazione degli Architetti,
  • USSR

Come citare

Taul, G. (2025) «I viaggi degli architetti estoni nel periodo sovietico. Il caso di Mart Port», FAMagazine. Ricerche e progetti sull’architettura e la città. Parma, Italy, (69-70), pp. 116–137. doi: 10.12838/fam/issn2039-0491/n69-70-2024/1110.

Abstract

Nel periodo sovietico, la maggior parte degli estoni non aveva la possibilità di recarsi all’estero. Tuttavia, alcuni professionisti, come gli architetti, avevano maggiori opportunità in tal senso. Tra le figure principali si annoverano Dmitri Bruns e Mart Port, noto per aver effettuato più di trenta viaggi all’estero. Oltre a ricoprire il ruolo di architetto, urbanista e amministratore di alto livello, Port era anche docente presso il Dipartimento di Architettura dell’Istituto Statale d’Arte della Repubblica Socialista Sovietica dell’Estonia. Port si distinse come uno degli autori più attivi nel campo dell’architettura del suo tempo. Nel 1966 pubblicò un libro di viaggio sull’Inghilterra, nel quale riportava anche le sue impressioni sul Sesto Congresso dell’Unione Internazionale degli Architetti tenutosi a Londra nel 1961. Questo è l’unico libro di viaggio di un architetto pubblicato nell’Estonia sovietica. L’articolo è incentrato sui viaggi compiuti da Port all’estero e analizza i suoi scritti in merito, valutando l’influenza dei viaggi sulle sue opere di architettura.

Riferimenti bibliografici

  1. “Arhitektide Liidus” (At the Association of Architects) (1964) – Sirp ja Vasar, 17 aprile.
  2. “Arhitektide Liidus” (At the Association of Architects) (1965) – Sirp ja Vasar, 29 ottobre.
  3. “Arhitektide Liidus” (At the Association of Architects) (1972) – Sirp ja Vasar, 8 dicembre.
  4. “Arhitektide Liidus” (At the Association of Architects) (1984) – Sirp ja Vasar, 25 maggio.
  5. “Arhitekt tuli hotelle vaatama” (Gli architetti sono venuti a vedere gli alberghi) (1966) – Eesti Päevaleht, 13 ottobre.
  6. BELOGOLOVSKY V. (2014) – “Re-examining Soviet Modernism”. In: U. Lukševics, L. Leitāne-Šmīdberga, Z. Jauja, I. Veinbergs e M. Rusiņš (a cura di), Un-written: Exhibition of Latvia at the 14th International Architecture Exhibition – La Biennale di Venezia. NRJA, Riga.
  7. “Eestlased tuhamägede all” (Gli estoni sotto le montagne di cenere) (1958) – Vaba eestlane, 12 novembre.
  8. Estonian Academy of Arts Archive. File personale di Mart Port, 1955–1989.
  9. “Demobiliseeritud punasõdurid jäävad Eestisse” (I soldati dell'Armata Rossa smobilitati rimangono in Estonia) (1960) – Meie Kodu, 19 maggio.
  10. DRĖMAITĖ M. e MACIUIKA, J. V. (a cura di) (2020) – Lithuanian Architects Assess the Soviet Era: The 1992 Oral History Tapes. LAPAS, Vilnius.
  11. “Eesti arhitektide rahvusvaheline edu” (Successo internazionale per gli architetti estoni) (1973) – Kodumaa, 26 dicembre.
  12. GORSUCH A. (2006) – “Time Traveller. Soviet Tourists to Eastern Europe”. In: A. Gorsuch e D. Koenker (a cura di), Turizm. The Russian and East European tourist under capitalism and socialism. Cornell University Press, Londra.
  13. HALLAS-MURULA K. (2005) – Soome-Eesti: sajand arhitektuurisuhteid [Finland-Estonia: a century of architectural relations]. Estonian Museum of Architecture, Tallinn.
  14. HASSELBLATT C. (2016) – Eesti kirjanduse ajalugu (Storia della letteratura estone). Tartu University Press, Tartu.
  15. JAGODIN K. (2014) – Bringing the West Home. The Encounter With Western Countries and the Representation of the Experience of Estonian Architects in 1950s-1970s. [PDF] MA Architectural History Report. Bartlett School of Architecture, UCL.
  16. JAGODIN K. (2025) – corrispondenza e-mail con l'autore, 10 marzo, in possesso dell'autore.
  17. JOHANSSON B. O. H. (2011) – “The post-war destruction of Swedish cities”. Building Research & Information, 39 (4), pp. 412-429.
  18. JOHNSON O. (2011) – “The Stalin Prize and the Soviet Artist: Status Symbol or Stigma?” Slavic Review, 70 (4), pp. 819-843.
  19. KALM M. (2008) – “Exploring the Soviet ‘Golden Home’ Project: the ‘Reworking Modern Architecture’ workshop in Pärnu”. Docomomo Journal 39, pp. 44-45.
  20. KALM M. (2012) – “Mart Pordi Kalevipoja mõõtu jälg” [Mart Port’s footprint the size of Kalevipoeg]. Sirp, 10 febbraio.
  21. KARP R. (2025) – Conversazione con l’autore, 19 marzo. Note in possesso dell’autore.
  22. “Kes? Kus? Mis?” (Chi? Dove? Cosa?) (1962) – Kodumaa, 21 febbraio.
  23. “Kes? Kus? Mis?” (Chi? Dove? Cosa?) (1962b) – Kodumaa, 28 febbraio.
  24. KÕVAMEES A. (2011) – “Itaalia konstrueerimine nõukogude reisikirjas” (La costruzione dell'Italia nella letteratura di viaggio sovietica). Methis 5 (7), pp. 149-159.
  25. KURG A. (2009) – “Architects of the Tallinn School and the critique of Soviet modernism in Estonia”. The Journal of Architecture, 14 (1), pp. 85-108.
  26. LEIVAT L. (2016) – “25 years ago, the KGB closed shop in Estonia and took its written record to Russia”. Eesti Elu, 4 March. [https://eestielu.ca/25-years-ago-the-kgb-closed-shop-in-estonia-and-took-its-written-record-to-russia/] (ultimo accesso 10 marzo 2025).
  27. LEWIN M. (2005) – The Soviet Century. Verso, Londra and New York.
  28. METSPALU P. (2019) – “Pragmaatiline planeerimine Eesti moodi” (Pianificazione pragmatica alla maniera estone). Sirp, 8 novembre.
  29. MÜRK K. (1986) – “Meie soov? Näha uusrajooni sellisena, nagu oleme selle kujundanud” (Il nostro desiderio? Vedere il nuovo quartiere così come l'abbiamo progettato). Rahva Hääl, 8 novembre.
  30. MUTSO M. (2011) – “Kas ‘mägedel’ on tulevikku?” (C'è un futuro per le "montagne"?). Sirp, 11 novembre.
  31. NOOR KOLLEEG (1978) – “Mart Port, Rahvaarhitekt” (Mart Port, architetto del popolo). Sirp ja Vasar, 24 dicembre.
  32. NUPPONEN S. (2007) – Viru hotell ja tema aeg (L'Hotel Viru e il suo tempo). Eesti Ekspressi Kirjastus, Tallinn.
  33. OJARI T. (1999) – “Mõtlemine suurtes kategooriates. Malle Meelak ja Tallinna mäed” (Pensare in grandi categorie. Malle Meelak e le montagne di Tallinn). Sirp, 21 maggio.
  34. OJARI T. (2012) – “Loorberitega ja ilma: Mart Port 90” (Con o senza allori: Mart Port 90). Sirp, 6 gennaio.
  35. “Oli ja on” (Era ed è) (1974a) – Sirp ja Vasar, 1 novembre.
  36. “Oli ja on” (Era ed è) (1974b) – Sirp ja Vasar, 20 dicembre.
  37. “Oli ja on” (Era ed è) (1975a) – Sirp ja Vasar, 21 febbraio.
  38. “Oli ja on” (Era ed è) (1975b) – Sirp ja Vasar, 5 dicembre.
  39. PAGEL O. (2016) – “Eesti NSV turistid Soomes aastail 1955–1980” (Turisti della Repubblica Socialista Sovietica Estone in Finlandia nel periodo 1955-1980). Tuna 3, pp. 79-94.
  40. PAULUS K. (2004) – “Visionääriga Virus” (Con un visionario a Viru). Eesti Ekspress, 22 aprile.
  41. PETERSON A. (1958) – “Muljeid maailmanäituselt. Inimene ja progress” (Impressioni dall'Expo mondiale. L'uomo e il progresso). Koit, 23 settembre.
  42. PORT M. (1958) – “Erinevad keeled, erinevad tõekspidamised, ühised eesmärgid” (Diversi linguaggi, diverse convinzioni, obiettivi comuni). Sirp ja Vasar, 8 agosto.
  43. PORT M. (1961) – “Mõtteid masinatega toodetavast arhitektuurist” (Riflessioni sull'architettura meccanizzata). Sirp ja Vasar, 3 febbraio.
  44. PORT M. (1963) – “Ookeani põhjast ja mandritest” (Fondali oceanici e continenti). Kodumaa, 16 ottobre.
  45. PORT M. (1964) – “Kas ei tuleks tõsta kasutegurit?” (Non dovrebbe essere aumentata l'efficienza?). Sirp ja Vasar, 17 aprile.
  46. PORT M. (1965) – “Linn. Auto. Inimene” (Città, automobile, uomo). Sirp ja Vasar, 23 aprile.
  47. PORT M. (1965b) – “Vastamist vajavad küsimused” (Domande che attendono risposte). Sirp ja Vasar, 26 novembre.
  48. PORT M. (1966) – “Arhitekti pilguga Inglismaal” (La prospettiva di un architetto sull'Inghilterra). Eesti Raamat, Tallinn.
  49. PORT M. (1967) – “Vanad purjed ja uued tuuled ehk mis saab siis, kui kümne vürtspoe kokkuehitamisega ühte kaubamaja ei saa…” (Vele vecchie e venti nuovi, ovvero cosa succede quando non si riesce a costruire un grande magazzino unendo dieci negozi di spezie...). Sirp ja Vasar, 10 febbraio.
  50. PORT M. (1968) – “Huvipakkuv näitus” (Una mostra interessante). Kodumaa, 12 giugno.
  51. PORT M. (1973) – “Inimene ja linn” (L'uomo e la città). Sirp ja Vasar, 7 dicembre.
  52. PORT M. (1975) – “Ülemaailmselt arhitektide kongressilt Madriidis” (Dal congresso mondiale degli architetti a Madrid). Kodumaa, 4 giugno.
  53. PORT M. (1983) – Architecture in the Estonian SSR. Perioodika, Tallinn.
  54. PORT M. (1985) – “Kas seal on alati hea, kus meid ei ole?” (È sempre meglio altrove?). Kodumaa, 20 novembre.
  55. RANNET E. (1965) – “Elust, teatrielust ja eluteatrist (meil ja mujal)” (Sulla vita e il tetro della vita (qui e altrove)). Sirp ja Vasar, 28 maggio.
  56. “Nääriintervjuud. Mart Port” (Le interviste di Capodanno. Mart Port) (1971) – Sirp ja Vasar, 1 gennaio.
  57. RAIG R. (2025) – Discorso di apertura della mostra “Architect’s Gaze. Bringing the West Home How was the West brought home?” Estonian Museum of Architecture, 29 marzo 2025. Note in possesso dell’autore.
  58. RAUDSEPP V. (1972) – “Juubelijuttu Mart Pordiga” (Una storia giubilare con Mart Port). Kodumaa, 12 gennaio.
  59. SELLIK H. (1961) – “Reisimuljeid Itaaliast” (Impressioni di viaggio dall'Italia). Õhtuleht 22 marzo.
  60. Soome arhitektuur (Architettura finlandese) (1968) – Finnish Architecture Museum, Tallinn and Simeliusen Perillisten Kirjapaino, Helsinki.
  61. STÖÖR Ü. (2015) – Ühe arhitekti mälestused III (Memorie di un architetto III). Ilmamaa, Tartu.
  62. STÖÖR Ü. (2025) – Conversazione con l’autore, 30 marzo 2025. Note in possesso dell’autore.
  63. SUMMATAVET M. (2015) – “Peep Jänes. Pooleldi nagu essee” (Sbircia il coniglio. Quasi come un saggio) In: M. Väljas e M. Karu (a cura di) Arhitekt Peep Jänes. Museum of Estonian Architecture, Tallinn.
  64. “Road traffic accidents” (2025) – Statistisches Bundesamt. [https://www.destatis.de/EN/Themes/Society-Environment/Traffic-Accidents/Tables/liste-traffic-accidents.html#265472] (ultimo accesso 31 marzo 2025).
  65. TRAPEEŽ A. (1991) – “Leonhard Lapini mälestusi nõukogude eesti arhitektuurist” (I ricordi di Leonhard Lapin sull'architettura sovietica in Estonia). Sirp, 25 ottobre.
  66. “Turiste Eestist Stockholmis” (Turisti estoni a Stoccolma). (1959) – Teataja, 20 giugno.
  67. “Vanad linnad uuenevad” (Vecchie città che vengono rinnovate) (1968) – Sirp ja Vasar, 23 agosto.
  68. VEENRE T. (2012) – “See eest on meil demokraatia!” (Invece abbiamo la democrazia!). Eesti Päevaleht, 7 gennaio.
  69. VODARSKY Y.E. (1993) – “The Impact of Moscow on the Development of Russia” In: T. Barker e A. Sutcliffe (a cura di), Megalopolis: The Giant City in History. Palgrave Macmillan, Londra, pp. 86-95.
  70. YURCHAK A. (2005) – Everything Was Forever, Until It Was No More: The Last
  71. Soviet Generation. Princeton University Press, Princeton.